SRPSKA DESPINA MILICA RUMUNSKA SVETITELJKA: Jedna od pet kćeri despota Jovana Brankovića, vladara Srba u egizilu i Jelene Jakšić

SRPSKU despoticu Despinu Milicu Branković, praunuku despota Đurđa Smederevca, početkom godine je Rumunska pravoslavna crkva proglasila za svoju svetiteljku, prepodobnu Platonidu od Arđeša, pod njenim monaškim imenom.

Foto: Vikipedija

Bilo je to samo formalizovanje vekovnog kulta Despine, prosvetiteljke i ktitorke prve mitropolije Vlaške u gradu Kurtea de Arđeš (Dvor na Argišu).

Letopis manastir Bistrice u današnjoj Rumuniji svedoči: "Da bi podigla Kurtea de Arđeš, gospođa Despina prodade sve blago srpske vladarske porodice". Despina Milica Branković (1487-1554) je 1505. godine udajom za vlaškog vojvodu Negoja Basaraba postala vladarka i pokrovitelj duhovnosti, prosvete i umetnosti koju je narod poštovao kao svetiteljku mnogo pre kanonizacije. Ova izuzetna žena, jedna od pet kćeri sremskog despota Jovana Brankovića, vladara Srba u egizilu i plemkinje Jelene Jakšić, u našem narodu je malo poznata, kao i povest naših sunarodnika u Ugarskoj.

Foto: Boris Subašić

- U prvoj petini 16. veka centar političkog, crkvenog i kulturnog života u Vlaškoj čini grupa u kojoj su Despina, kći despota Jovana Brankovića, njen stric mitropolit Maksim Branković i njen ujak Stefan Jakšić. Despina je na slavan način vezala svoje ime za najlepšu crkvu u Rumuniji, Kurtea de Arđeš, a Maksim je stekao ime sveca i među Vlasima i među Moldavcima... Nije manje značajan fakat da se prva štamparija na vlaškom zemljištu javlja ubrzo posle Maksimovog dolaska - sažeo je Čedomilj Mijatović zapise iz srednjovekovnih hronika.

Despina i Maksim, pre monašenja depot Đorđe, doveli su u Vlašku srpskog štampara Makarija koji je odštampao brojne knjige, među kojima i čuveno Trgoviško četvorojevanđelje.

Despina Milica samo je jedna od Brankovićki koje su u Ugarskoj rađale nove izdanke starog korena. Sećanje na to čuvaju retke preostale originalne ktitorske freske u srednjovekovnim manastirima na tlu današnje Rumunije koje je utemeljio srpski prosvetitelj ovih krajeva, hilandarski monah Nikodim, nazvan "podunavski Sveti Sava". Na tim živopisima su prikazane "gospože" iz različitih vremena sa imenima koja su se ponavljala u lozi Brankovića: Milica, Stanka, Jelena, Mara, Roksanda.

Foto: Vikipedija

One na živopisima predvode ktitorsku kolonu jer su bile "domne" - "plemenite gospodarice" plave krvi sa pravom ktitorstva. To pokazuju sačuvani dokumenti ugarske kraljevske kancelarije pisani na latinskom. Kada bi se vlaški vojvoda ženio srpskom despoticom, kao što je Negoje Basarab uzeo Milicu Despinu Branković, ugarska kruna je priznavala da on preko svoje supruge ulazi u krug sanguis regalis (kraljevske/carske krvi).

Brankovići su za Ugarsku bili nosioci legitimiteta Srpskog i Romejskog carstva preko svojih porodičnih veza sa Nemanjićima, Kantakuzinima, Paleolozima i Komnenima. O važnosti takvog porekla svedoči činjenica da je austro-ugarski car Franc Jozef tvrdio da je potomak Stefana Nemanje u 17-tom kolenu i da na osnovu toga polaže pravo na Srbiju.

U ugarskim poveljama, vlaški i moldavski vladari su gotovo uvek oslovljavani terminima kao što su voyvoda noster- naš vojvoda ili officialis noster - naš zvaničnik. Srpski despoti su u takvim poveljama oni su oslovljavani kao illustris - svetli ili magnificus - veličanstveni. Milica Despina se u ugarskim dokumentima redovno oslovljavala terminom Dominatio Sua - Njeno Gospodstvo ili Domina Despina - Gospodarica Despina.

Ova povest je doslovno strugana sa zidova manastira i crkava posle Krimskog rata, kada su se zapadne sile ujedinile sa Osmanskim carstvom protiv Rusije, da bi stvarile novu državu po ideji italijanskog grofa Kavura o "latinskoj brani" među prvoslavnim slovenskim zemljama. Zbog toga je dekretom ukinuta ćirilica, a slovenske reči koje su činile 60 odsto jezika izbačene su i nadomeštene francuskim i italijanskim. Posle toga Vlasi i Moldavci, novopečeni Rumuni, došli su u situaciju da mogu da čitaju sopstvene istorijske dokumente. Njihovu prošlost tumačio im je Zapad svojim falsifikatima. Sa zidova manastira i crkava grebani su ćirilični natpisi i freske srpsko-vlaških svetitelja i ktitora.

Foto: Boris Subašić

To je urađeno u prelepoj sabornoj crkvi manastira Kurtea de Aršeđ, zadužbini Despine Milice i njenog muža Negoja Basaraba, čije je ime kasnije menjano u Neagoj, Njagoj i Njagoje.

Do nje vodi put srednjovekovnih pravoslavnih integracija koji je utemeljio Hilandarac Nikodim, rođak Kneza Lazara, koji je sa kneginjom Milicom i vlaškim vojvodom Raduom bio ktitor prvog hrama na Argišu u 14. veku. Na tom putu nalazi se manastir Tisman, Nikodimova zadužbina u kojoj je on postao prvi pravoslavni arhimandrit sa pravom da osvećuje hramove i rukopolaže sveštenike, čime je udario temelj samostalne crkvene organizacije ugarskog Vojvodstva Vlaške. Kada je Zapad u 19. veku odlučio da stvori novu državu sa identitetom drugačijim od tradicionalnog ova svetinja je modernizovana tako što je delimično srušena a srednjovekovne freske su uništavane nestručnim preslikavanjem i ispisivanjem latinicom. Od likova nastarijih srpskih "gospoža" u romejskim kostimima sa krunama na glavama ostale su jedva vidljive siluete. Izbrisana su i imena domni - ktitorki iz poznijih vremena, u bojarskim odeždama.

Sličan zločin se u 19. veku odigrao na obodu transilvanijskog grada Kurtea de Arđeš, u istoimenom manastiru, sedištu prve Mitropolije Vlaške, zadužbini Despine i Negoja koji su u 16. veku napravili novi monumentalni hram na mestu stare crkve čiji su ktitori bili Hrebeljanovići. Današnji monumentalni beli hram sa egzotičnih visokim zvonikom je po verziji iz turističkih vodiča podigao 1875. francuski arhitekta Andre Lekomt di Noj.

Da je to laž svedoči ktitorska freska iz 16. veka na kojoj Despina i Negoj drže hram istovetan današnjem, projektovan u njihovo vreme. Ona spada u samo 37 sačuvanih fragmenata srednjovekovnog živopisa koji se danas nalaze u muzeju u Bukureštu. Nije taj freskopisani malter pao sam, od starosti, već je uništen po naređenju di Noja, koji je zagovarao "modernizaciju" i "purizam" - pročišćenje. Isti termin koristila je inkvizicija naređujući "purifikaciju" - spaljivanje ljudi.

Tokom te modernizacije uništeni su živopisi Svetog Simeona i Svetog Save urađeni po zahtevu Despine, dokaz kontinuiteta i legitimiteta kneževske dinastije Vlaške. Zbog razaranja prelepih fresaka i natpisa na srpskoj i vlaškoj ćirilici, a naročito Despinine freske iz 1517. koju je naslikao živopisac Dobromir, Le Noj je umalo linčovan. Duhovi su se malo smirili kada je dao da se naslikaju nove freske starih ktitora, ali Nemanja i Sava nisu vraćeni na sevrni zid naosa. Novom kraljevinom Rumunijom vladali su strani vladari iz nemačke loze Hoencolern-Zimaringen.

Foto: Boris Subašić

Iz kolektivne svesti je brisana činjenica da Milica Despina nije bila pratilja svog muža, već obrnuto. Despine loze Brankovića su u državu bez sopstvene ukorenjene pismenosti i vladarskog kulta unosile gotov, savršeno izgrađen srpski model države i crkve. One su jedine posedovale protokol hrišćanskog suvereniteta. Zato su i kćeri Despine i Negoja, Stana i Roksanda posle udaje postale važne ličnosti u istoriji kneževina Vlaške i Moldavije. Stana je bila udata za Vojvodu Stefanicu IV, danas zvanog Štefanica Voda, gospodara Moldavije, a nakon njegove smrti 1527. zamonašila se pod imenom Sofronija. Roksanda (Vlaška) se udala se za Radua V od Afumatija, gospodara Vlaške u nekoliko navrata između 1522. i 1529. godine. On je bio veliki zaštitnik porodice Branković i uz pomoć tašte Despine je dovršio oslikavanje manastira Kurtea de Arđeš 1526. godine.

Despinina rođena sestra Jelena Branković, zvana Despotarica, bila je udata za moldavskog vojvodu Petra Rareša. Njihova kći se takođe zvala Roksanda, bila je izuzetno obrazovana, ponosna na svoje srpsko despotsko poreklo, a udala se za Aleksandra Lapušnjanua, kneza Moldavije. Nakon njegove smrti postala je regentkinja u ime maloletnog sina Bogdana Četvrtog i vladala je mudro, gradeći manastire, štiteći pravoslavlje i održavajući sećanje na Srbiju.

Milica Despina Branković se posvetila Bogu kao monahinja Platonida. Upokojila se 30. januara 1554. i sahranjena je u manastiru Kurtea de Arđeš pored supruga Negoja i dece, ostavljajući za sobom trag jedne od najdostojanstvenijih i najzaslužnijih srpskih vladarki u tuđini.

Posle nje su imena Milica, Jelena, Stanka i Roksanda - postala deo obaveznog porodičnog fonda imena kod vlaških i moldavskih domni - kneginja. Očuvanjem jezika, darivanjem Svete Gore i podizanjem hramova, srpske despine su severno od Dunava prenele kosovski i svetosavski zavet. Žene su, kao i obično, bile čuvari plamena na istorijskoj vetrometini kojom su lutali Srbi.

Preporučujemo

Reportaže

0 0

SELI NA DORUČAK, A NEKOLIKO SATI KASNIJE BILI U BRAKU: Ova priča iz Las Vegasa osvojila internet (VIDEO)

20. 07. 2026. u 17:43

Reportaže

0 1

VUK VUČKOVIĆ PETI PUT NAJBOLjI KOSAC NA RAJCU: Osvojio još jednu „Zlatnu kosu“

20. 07. 2026. u 15:03

Reportaže

0 8

JUBILARNO 30. "SIJELO TROMEĐE U STRMICI KOD KNINA: Ojkačka pesma nam je život, i sastajanje i rastajanje

20. 07. 2026. u 13:06

Reportaže

0 19

UMALO BEZ GLAVE ZBOG TRI PRSTA U ZAGREBU! Potresna ispovest Veljka Račića: U hrvatskom zatvoru sam proveo 80 dana, tukao sam se da preživim

20. 07. 2026. u 11:35V.K.

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije