Srbija

ODUVEK ŽIVELI PORED REKE: Zapadna Morava međila je sudbine Trsteničana kroz vekove, a reka im je bila izvor vode i hrane

В.Н.

09. 11. 2020. u 16:35

MATERIJALNA i nematerijalna baština Trstenika svedoči o neraskidivoj vezi čoveka i Zapadne Morave: reke su oduvek bile izvor hrane i vode, graditeljskog materijala...

ОДУВЕК ЖИВЕЛИ ПОРЕД РЕКЕ: Западна Морава међила је судбине Трстеничана кроз векове, а река им је била извор воде и хране

Tragovi materijalne kulture odnose se na naselja na reci i oko nje. Najstariji nalaz koji se čuva u Muzejskoj zbirci Narodnog univerziteta je zub vunenog mamuta, izvađen iz Zapadne Morave.

- U pitanju je izuzetno atraktivan i očuvan primerak - predočava za "Novosti" Jelena Vukčević, master istorije i kustos iz Muzejske zbirke. - Zub je visok 18 centimetara, širok 14 i dug 35, a težak čak sedam kilograma. Mamuti su na teritoriji današnje Srbije živeli u razdoblju pleistocena (geološko razdoblje koje je počelo pre 1,8 miliona godina, a završilo pre 12.000 godina).

Dva najpoznatija trstenička neolitiska nalazišta su Blagotin (selo Poljna) i Šljivik (selo Stragari). I oba su na obalama. Arheološkim iskopavanjima utvrđeno je da su se neolitski stanovnici ovih naselja bavili ribolovom, na šta ukazuju pronađeni tegovi za mrežu.

- U antičkom periodu život je bio skoncentrisan na rečne terase - pojašnjava sagovornica "Novosti". - Nalazi svedoče o tragovima Kelta na ovom području, ali i o velikom rimskom naselju (vrhovi kopalja, oruđe, fibule, ulomci keramike, novčići) koje se prostiralo na teritoriji sela Počekovina i Ribnik. I na levoj obali reke Srebrenice, u selu Veluće, nađeni su tragovi rimske vile.

MORAVA U PESMI, PRIČI, POSLOVICI

ZAPADNA Morava deo je i dragocenog nematerijalnog nasleđa. Najčuvenije kolo koje se igra na svim svadbama je "moravac", a čitav srednjovekovni stil gradnje se naziva moravski stil. Zapadna Morava je nepresušan izvor inspiracije, pa je kao glavni motiv nalazimo u brojnim narodnim pesmama i književnosti,televizijskim serijama. Ovoj reci mnoge poslovice i izreke duguju svoje postojanje, poput onih: "Morava ga dabogda odnela" ili "Mlogo će vode Moravom da protekne do tad!"

U Grabovcu, naselju nad Zapadnom Moravom, uzdiže se tvrđava u narodu poznata kao Jerinin grad. Prostor na kome je tvrđava sagrađena sukcesivno je naseljavan, od gvozdenog doba sve do kasnog srednjeg veka. Plodna moravska ravnica je predstavljala raskrsnicu puteva u prošlosti i regiju pogodnu za život.

- Premeštanjem centra srpske srednjovekovne države na Zapadnu Moravu, trstenički kraj se brže razvija - podseća Vukčević. - U tom periodu podignuti su manastir Ljubostinja, zadužbina kneginje Milice, na obali Ljubostinjske reke i manastir Veluće, na obali Srebrenice. O živoj trgovini ovog kraja u periodu Hrebeljanovića svedoče brojni nalazi.
Turski katastarski popisi svedoče da su Trsteničani na obali Zapadne Morave gradili skele i druga plovila koja su prodavali, kao i da su naplaćivali skelarinu. Poljoprivrednici su vekovima obrađivali imanja na obe obale reke.

Trstenički kraj je bio pod turskom vlašću sve do 1718, kada je Požarevačkim mirom granica između Austrije i Turske išla Zapadnom Moravom. Od tada, dve suprotstavljene monarhije reka je razdvajala sve od 1739. godine i do Beogradskog mira, kada je Austrija izgubila sve krajeve južno od Dunava i Save, a srpski narod trsteničkog kraja ponovo dolazi pod tursku vlast. Nakon oslobođenja od turske vlasti, u 19. veku, a po odobrenju kneza Miloša, 1832. godine, podiže se nova varoš Trstenik na visokoj rečnoj terasi, sa desne obale Zapadne Morave. Tu je i danas.