ŠTAMPARSTVO I UKLJUČENJE SRBA U POLITIČKI ŽIVOT: Književni feljton zagrebačkog "Srbobrana" je verno odslikao intelektualnu zrelost Srba u Hrvat

KAO organ Srpskog privrednog društva „Privrednik”, 1898-1914. izlazio je u Zagrebu i list „Privrednik”, čiji je vlasnik bio Savez srpskih zemljoradničkih zadruga. Od 1910. do 1914. izlazio je u Zagrebu, svakog dvadesetog u mesecu i list „Slobodna misao”, glasnik hrvatskih i srpskih slobodnih mislilaca, pod uredništvom Zdenka Vesnića, kao organ Srpske narodne radikalne stranke.

Foto: Iz knjige "Srbi u Zagrebu"

Pod uredništvom Stijepa Kobasice izlazio je u Zagrebu od 1911. do 1912. „Sremski Glasnik”. Pojavilo se u periodu od 1903. do 1919. i „Srpsko selo”, list za selo čiji su urednici bili Bude Budisavljević i Adam Pribićević.

Jedan od najčitanijih jugoslovenskih revolucionarnih časopisa pred Drugi svetski rat bio je zagrebački „Vihor”, u kome su sarađivali i dr Ante Tresić-Pavičić, Aleksa Šantić, Davorin Trstenjak, Vasa Stajić, Vladimir Čerina, Ivo Andrić, Antun Barac, Dimitrije Mitrinović i Danko Anđelinović.

Kako se politički život Srba u Hrvatskoj sve više usmeravao ka Hrvatsko-srpskoj koaliciji, tako je „Srbobran” postajao sve važniji politički list Srba u Trojednici. Važnu ulogu u potvrđivanju srpskog naroda i njegove privrede i kulture odigrao je i kalendar „Srbobran,” koji je izlazio u Zagrebu od 1892. do 1914. godine.

Zamišljen kao zabavnik, bavio se temama i iz drugih krajeva u kojima je živeo srpski narod, pa je tako vršio političku misiju u mnogim središtima srpstva. Takva politika uredništva svedoči u kojoj su meri zagrebački Srbi bili svesni uloge koju su izborili u reformisanoj Austrougarskoj monarhiji, posebno posle razvojačenja Vojne krajine. Da bi ostvario svoje namere da po svaku cenu nametne nagodbu sa Mađarskom, ban Levin Rauh smenio je gotovo ceo srpski deo činovničkog aparata. 

Na konferenciji koja je održana 14. avgusta 1881. osnovana je Samostalna srpska stranka. Kako je ona bez svog lista imala male izglede da se razvije i okupi pristalice, odlučeno je da se pokrene novi list. To je najpre shvatio dr Milan Đorđević, nekadašnji urednik novosadske „Zastave”.

Učen, vredan i pronicljiv, lako je uočio koje će posledice imati ukidanje Vojne granice i brojnije uključivanje Srba u politički život Hrvatske. Bilo mu je jasno da srpski listovi u Ugarskoj neće biti u stanju da zastupaju interese Srba u Hrvatskoj, jer su oni bili zauzeti sopstvenom problematikom. Stoga je 1882. odlučio da u Rumi pokrene političke novine pod imenom Srpski Glas. Kroz njih je želeo da odbrani ugrožene srpske interese, „svom odlučnošću, al’ i onim dostojanstvom koje priliči stvari za koju na branik stupamo”. 

ZANIMLjIV je književni feljton zagrebačkog Srbobrana, koji je verno odslikao intelektualnu zrelost Srba u Hrvatskoj i njihovih predvodnika. U prvom broju lista objavljen je stav da „s braćom Hrvatima, s kojima nas vezuje najuže plemensko srodstvo i s kojima na jednom pragu i ognjištu dijelimo zlo i dobro - uzgajaćemo iskrene bratske osjećaje, te ćemo se istjecati u slozi i ljubavi za čast i spas mile nam domovine - majke Srba i Hrvata”.

Taj književni feljton ozbiljno se i s ljubavlju bavio problemima narodnog života u Gornjoj Krajini, isto kao i pojavama u životu Kruševca ili Kragujevca. Politička orijentacija Srbobrana bila je nacionalna integracija celog srpstva. 
Trgovac Petar Nikolić je 1879. počeo da razvija najopsežniju izdavačku delatnost. On je za svoje oleografije (višebojna štampa)  angažovao hrvatske i srpske slikare, a svoja izdanja je slao u sve južnoslovenske zemlje.

Te reprodukcije, izvedene za ono vreme u prvorazrednoj oleografskoj tehnici, mahom istorijske sadržine, odigrale su veliku ulogu u buđenju hrvatskog i srpskog istorizma. One su uticale na podizanje opšteistorijske svesti, pa su tako imale direktnu vezu sa savremenim političkim trenutkom. Brojnim oglasima i plakatima, Nikolić je reklamirao svoju firmu koja se nalazila u Ilici br. 7, u kući srpske pravoslavne crkvene opštine. Od srpskih slikara opredelio se za Paju Jovanovića, Đorđa Krstića i Uroša Predića, u ono vreme najpopularnije srpske slikare. Ove oleografije imale su odjeka i u novinama šireg južnoslovenskog prostora. 

ZA SRPSKO knjižarstvo i izdavaštvo značajne su još dve ličnosti: knjižari Đorđe Ćelap i Veljko Vasić. Đorđe Ćelap rođen je u Mirkovcima kod Vinkovaca, 1892. godine. Učio je dva razreda sa Miroslavom  Krležom, što je verovatno uticalo na to da jedno od njegovih prvih izdanja bude Krležina „Hrvatska rapsodija” (Zagreb 1918). Knjižarstvo je učio kod štampara i knjižara Adolfa Horovica u Pančevu, sve do 1908. kada dolazi u Zagreb, gde je radio kod zagrebačkog knjižara i izdavača Stjepana Kuglija.

Oženio se Anom, rođ. Jurčević, iz Vrbanje, sa kojom je jedno vreme zajedno vodio knjižaru. Izdavaštvom se bavio od 1917. kada objavio kalendar „Srpsko kolo” za 1918. na ćirilici. Godine 1918. sa Jovanom Popovićem objavljuje Skerlićeve eseje o srpsko-hrvatskim piscima. Đorđe Ćelap bio je aktivan u knjižarskim krugovima Zagreba sve do 1941, kada posle propasti Kraljevine Jugoslavije prelazi u Beograd. U Zagreb se vratio posle rata, gde je i umro, 31. maja 1949. Njegova knjižara, koju je za vreme rata vodila njegova supruga, nacionalizovana je.

Knjižar Veljko Vasić, zajedno sa svojom sestrom Zorkom, javlja se kao izdavač 1918. Te godine objavljuje Srpske narodne koje je uredio dr Laza Popović. Vrhunac njegovog izdavaštva jeste delo hrvatskog istoričara Đure Saboa Stari Zagreb, sinteza kulturno-istorijskih proučavanja grada koji je Sabo poznavao do tančina. 

Srpsko štamparstvo u Zagrebu, uprkos kasnom početku u drugoj polovini XIX veka, naglo se razvilo i brzo je premašilo lokalne potrebe. Zato se rasprostrlo na celom srpskom etničkom području, služeći na taj način srpskoj duhovnoj i političkoj homogenizaciji. 

SUTRA: SVETOSAVSKE BESEDE DOGAĐAJ U ZAGREBU

Preporučujemo

Feljton

0 1

"SRBOBRAN" - UTICAJNE NOVINE IZ ZAGREBA: U nekoliko masovnih antisrpskih demonstracija u Zagrebu stradala je imovina srpske crkve i građana

31. 03. 2026. u 23:59

Feljton

0 1

UGRADILA ŽIVOT I TALENAT U TEMELjE MODERNE SRBIJE: Danas se Nadežda Petrović doživljava kao nacionalna heroina i simbol emancipovane žene

21. 03. 2026. u 18:00

Feljton

0 2

UMRO SA MIŠLjU KAKO DA ZAUSTAVI SVETSKI RAT: Teslini posmrtni ostaci preneti iz SAD brodom "Srbija" tek 1957. godine

28. 02. 2026. u 18:00

Feljton

0 3

AMERIČKI ANTIKOMUNIZAM IZLEĆE IZ FLAŠE KOKA KOLE: Partizana odavno nema, svi su postali četnici i nacionalisti, liberali ili šta već ne

01. 07. 2025. u 18:00

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije