Crkva neraskidivo vezana za život Srba: Pitanje stalne pravoslavne bogomolje u Zagrebu rešeno 1794. godine, kupovinom kapele Sv. Margarete

U DOBA kada se rešavalo pitanje pravoslavne crkve u njemu, Zagreb još nije bio pravi evropski grad u duhu postnapoleonske epohe.

Foto: Iz knjige "Srbi u Zagrebu"

Prvi popis žitelja Zagreba obavljen je 1819. godine. Po njemu, na teritoriji grada „steklo se 9.136 stanovnika, od kojih je 2.348 žitelja stanovalo u opsegu velike župe sv. Marka.21 Po veri, delili su se ovako: rimokatolika bejaše 8.777, grkokatolika 223, izraelićana 97, pravoslavnih 25 i evangelika 14”.

U celoj kraljevini Hrvatskoj, pa tako i u Zagrebu, obavljen je godine 1821. popis svih žitelja koji nisu pripadali plemićkom staležu. (...) U popisu se po veroispovesti pominju samo muškarci: „Od 1538 muškaraca, 1425 su bili rimokatolici i grkokatolici, od toga 340 u unutarnjem a 1085 u vanjskom gradu, 75 pravoslavnih, od toga 6 u unutarnjem a 69 u vanjskom gradu, te 38 izraelićana, svi u vanjskom gradu, jer im nije bilo dozvoljeno stanovati u Gornjem gradu.(...)

Pitanje stalne pravoslavne bogomolje u Zagrebu konačno je rešeno 1794, kada je odlučeno da se kapela Sv. Margarete sa pripadajućim gruntom u Ilici proda na javnoj licitaciji. To je obavljeno 10. februara iste godine. Kapela je prodata „općini grčko-katoličkih građana i to za 4.000 forinti”. Kod ovog ugovaranja, pravoslavnu opštinu su pred gradom zastupali trgovci Jovan Štova, Andrija Rajković i Ćiril Milošević. Tako su pravoslavni žitelji Zagreba došli do svoje prve, već gotove crkve. Kupljeni hram je 14. februara promenio ime, posvećen je Sv. Preobraženju. Prvi predsednik crkvene opštine postao je epitrop Jovan Štova.(...)

Život Preobraženjske crkve u Zagrebu neraskidivo je vezan za razvoj srpskog življa u Zagrebu, koji je sticao sve veći ugled i sve čvršći društveni položaj. Takav položaj potvrđuje i poseta cara i kralja Franca II i carice i kraljice Karoline, 15/27. juna 1818. godine. Ta poseta opisana je u bečkim „Novinama serbskim” koje je izdavao Dimitrije Davidović 1819. Materijalni napredak crkvene opštine dokazuje i podizanje jedne veće kuće na zemljištu nekadašnjeg groblja uz crkvu Sv. Margarete, koju je sazidao poznati zagrebački arhitekta Bartolomej Felbinger u Ilici br. 7.

POVEĆANjE broja pravoslavnog stanovništva u Zagrebu imalo je za posledicu da je crkvena opština novembra 1861. odlučila da započne predradnje za gradnju nove crkve i podizanje drugog sprata na kući u Ilici br. 7. Podnet je nacrt nove crkve koji je izradio graditelj Franja Klajn. Već 1. februara 1864. izabran je građevinski odbor od 24 člana, sa zadatkom da pripremi predlog za gradnju crkve. U tom je odboru posle 1866. godine bio i srpski književnik i političar dr Jovan Subotić. I dr Đura Daničić, koji je u to vreme živeo u Zagrebu, bio je član posebnog građevinskog odbora za gradnju novog hrama. Na sednici opštine od 14/26. decembra 1864. zaključeno je da se crkva zida. U proglasu koji je odbor uputio za davanje priloga, kaže se:

„Zagreb je takvo mjesto, u koje i naše i druge vjeroispovjesti ljudi sa sviju strana dohode, pak moramo iskreno ispovjediti da nam je kako za nas, tako i za svu našu sabraću čisto zazorno, kad im našu svetu mater crkvu u takvoj prilici predstaviti moramo. U ovakvom stanju stvari, prinuđeni smo sve upotrebiti, da nov, odgovarajući hram sazidamo.” Podneseni plan za novu crkvu odobren je od nadležnog episkopa u Pakracu 1865, a  već iduće godine došlo se do „sokla”. U nedelju 9/21. oktobra 1866. nova Preobraženjska crkva je osvećena. Unutrašnjost hrama završena je tek 1883/84. godine. 

ZAGREB je 1880. godine stradao od velikog potresa, koji je Preobraženjski hram dobro izdržao. Nužne promene u arhitekturi Zagreba, posebno na teško oštećenoj katedrali, dovele su u Zagreb bečkog arhitektu Hermana Bolea. U obnovi oštećenog grada zavladale su njegove ideje, pa su pojedini delovi, na primer Kaptol, doživeli temeljne promene. Bole je pokušao da unutrašnjost Preobraženjske crkve izvede u tzv. vizantijskom stilu. Za slikanje ikona primljena je ponuda Epaminonde A. Bučevskog, akademskog dijeceznog slikara iz Bukovine. Bučevski je januara 1884 stigao u Zagreb radi sklapanja ugovora u visini od 4.500 forinti.

Ikonostas se sastojao od tri zone. U prvoj zoni su ikone: Sv. Nikola, Arhiđakon Stefan, Bogorodica sa Hristom, Blagovesti, Hristos Pantokrator, Arhangel Mihajlo i Sv. Jovan Krstitelj. U međuzoni, iznad severnih i južnih dveri, nalaze se kompozicije: Vavedenje Bogorodice i Ulazak Hrista u Jerusalim. U drugoj zoni nalaze se ikone: Rođenje Bogorodice, Poklonjenje mudraca, Krštenje, Tajna večera, Vaskrsenje, Silazak Sv. Duha i Smrt Bogorodice. U trećoj zoni smeštene su ikone: Preobraženje, Sveto Trojstvo i Vaznesenje.... Na arhijerejskom tronu naslikao je Sv. Jovana Zlatoustog a na Bogorodičinom tronu cara Dušana, čiji je lik preuzeo iz Rajićeve Istorije raznih slovenskih narodov.(...)

Pravoslavna crkvena opština u Zagrebu opravdala je u punoj meri svoj kulturni i politički značaj. Njena velika tekovina jeste ugrađivanje pravoslavnog stanovništva u sredinu koja je već imala svoje čvrsto utvrđene zakone življenja. U odborima srpske crkvene opštine u Zagrebu okupljali su se najugledniji predstavnici ekonomskog, političkog i kulturnog života srpskog naroda. Ta je činjenica neposredno uticala na rast srpskih institucija, posebno ekonomskih, koje su od početka bile stavljene u službu.

SUTRA: ODBRAMBENI MEHANIZAM ZA OPSTANAK U ZAGREBU

Preporučujemo

Društvo

0 0

Poznati zmijolovac Stanković upozorava! Ujed izgleda specifično, a jedna ključna stvar može da vam spase život! (VIDEO)

15. 04. 2026. u 19:22

Društvo

0 0

Bila je trudna kada se ukrcala sa bogatim mužem na Titanik: Nakon nesreće postala je najbogatija udovica, pa sve odbacila zbog slobode

15. 04. 2026. u 19:00

Društvo

0 1

Srbija dobila najveći ekološki projekat! Ministarka Pavkov: Mnogo je neprospavanih noći, ali smo ponosni

15. 04. 2026. u 17:00

Društvo

0 1

PESAK IZ SAHARE STIGAO U SRBIJU: Prljava kiša zabeležena širom zemlje

15. 04. 2026. u 16:40

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije