Društvo

Odbrambeni mehanizam za opstanak u Zagrebu: U bespoštednoj borbi za prava, Srbi u Hrvatskoj i Slavoniji se vezivali za veru i tradiciju

POSTOJE dokazi o ranoj želji pravoslavne crkvene opštine u Zagrebu da se pri njoj otvori i škola. U iskazima o crkvenoj opštini, pominje se da su Srbi u Zagrebu imali školu 1814. godine, da je učitelj bio najpre Georgije Tomić, a nešto kasnije i Vasilije Stepić.

Одбрамбени механизам за опстанак у Загребу: У беспоштедној борби за права, Срби у Хрватској и Славонији се везивали за веру и традицију

Foto: Iz knjige "Srbi u Zagrebu"

Na punoj skupštini pravoslavne crkvene opštine u Zagrebu, novembra 1823. godine, za učitelja grčkog jezika na opštinskoj školi, s godišnjom platom od 50 forinti, jednoglasno je izabran Jovan Pelopida. Posle godinu dana zatražio je svoju platu, ali je odbijen s primedbom da novaca nema. Uporni Grk je 1826. opet uzaludno tražio da bude isplaćen.

Posle toga je podneo molbu Gradskom magistratu za pomoć, a kao svedoke naveo je pl. Demetrovića, pl. Malina, Ivana Jankovića i Danu Jakšića. Na sednici Gradskog magistrata od 28. marta 1826. određeno je da gradski kapetan Ignacije Ković ispita žalbu i Pelopidi osigura platu. Tada notar još Srbe ne imenuje njihovim imenom, već ih zove Ilirima.

Pravoslavna mladež poučavana je čitanju i pisanju, veronauci, pevanju i čitanju Psaltira.  U godini 1827. u Zagrebu je Stefan Stanković, arhimandrit pri slovenskoj školi, naveo u pismu Opštini da je u Zagrebu video brigu o njihovoj školi, pa im je zato poslao sposobna učitelja, koji zna „slovenski, serbski, njemecki, latinski i od česti gerčki”. Iz odgovora crkvene opštine saznaje se ime poslatog klirika Mihaila Teodorovića, za „djetonastavnika junosti”, koga ne mogu primiti, jer „nemaju sredstava da ga plate”.

U iskazima iz 1831-1837. spominje se jedna škola „orvatskija i serbskija nacija”. U godini 1840. pominje se kao učitelj Simeon Milašinović, koji je plaćen za mesec dana od gospodara mjestne škole, tutora Anastasija Popovića. Godine 1842. pojac je bio Uroš Gavrilović, a od 1843. pa zatim od 1849. do oktobra 1851. učitelj je Spiridon Trbojević, koji je primao za „trud učilišč pjenija” mesečno po 20 forinti. 

O STANjU škole pravoslavne crkvene opštine govori i prepiska između opštine i „c. kr. savjetnika i predsjednika odbora srpske zaklade učilištne”, Evgenija Đurakovića u Pešti. Od pedesetih godina XIX veka, učitelji su se u školi često menjali. Tako se 1852. kao učitelj javlja Nikola Musulin, a 1856. ponovo Spiridon Trbojević, pa zatim Branko Vlaškalić. Godine 1858. i 1864. u Zagrebu je delovala privatna srpska narodna škola, sa manjim brojem dece. Zabeleženo je da „djeca slabo školu posjećuju”. Kapelan Jovan Vujnović, „djetonastavnik”, zabeležio je da „posebno školsko zdanije nema, no u jednoj sobi općinskog doma škola se obdržava. 

Jačanje kulta Svetog Save

ZA ŽIVOT srpske crkvene opštine u Zagrebu važna je godina 1869. kada se po prvi put ističe proslava Svetog Save. Pada u oči ovo zakašnjenje, s obzirom na to da su Srbi iz Hrvatske već ranije prihvatili i širili kult Svetog Save. Njegovo jačanje započinje početkom XIX veka, i u vezi je sa jačanjem oslobodilačke borbe srpskog naroda. Prva poznata proslava van crkve bila je u Aradu 1806. a osmislio ju je Sava Tekelija. U Hrvatskoj, proslava Svetog Save kao školskog patrona u državnim školama legalizovana je tek 1889. godine.

Za razvojni put školstva pravoslavne crkvene opštine u Zagrebu značajan je mart 1877. kada je osnovano Srpsko pjevačko društvo, koje je posebno negovalo crkveno pjenije. Tada su  nastavljeni napori da se reši pitanje škole, za koju su od 1888. počeli da stižu prilozi za njeno osnivanje, sakupljeni preko crkve. S tim u vezi je i kupovina kuće u Margaretskoj ulici br. 10, u kojoj je stanovao i učitelj Dimitrije Grujić. Tu se škola nalazila sve do 1910, kada je sagrađena nova zgrada u Bogovićevoj ulici br. 7, gde je preseljena u četiri nove prostorije.

Za vreme Prvog svetskog rata, zatvorena su sva odeljenja srpske osnovne škole u Zagrebu. Školske prostorije zaposela je vojska, a tek 1917. naređeno je njihovo ponovno otvaranje. Škola je tada privremeno uzela u najam tri prostorije u devojačkom internatu zagrebačke Dobrotvorne zadruge Srpkinja, u Preradovićevoj ulici br. 21.

GODINE 1919. donesen je Zakon o izmenama Zakona o narodnim školama od 19. aprila 1904. godine. U sprovođenju tog zakona došao je red i na učitelje srpskih narodnih osnovnih škola, te su i oni 1920. prevedeni na nove plate. Ukoliko nisu mogle da ih plaćaju crkvene opštine, na to se obavezala država. To je značilo da su sve srpske narodne škole postale državne.

Stvoreno je stanje koje je bilo jednim delom državno a drugim preuzeto iz crkve, stanje koje je u Zagrebu trajalo od 1922. do 1925. godine. Rešenjem ministarstva prosvete od 1. januara 1925. konačno je odlučeno „da upravne općine u Hrvatskoj i Slavoniji od 1. januara 1925. snose sve troškove za izdržavanje bivših srpskih narodnih autonomnih (veroispovednih) a sada općih narodnih osnovnih škola... Ukoliko su ove škole u zgradama pravoslavne crkvene općine, upravne općine dužne su sporazumno sa crkvenim općinama plaćati ovima odštetu za upotrebu i popravke tih prostorija dok su u njima škole... Sprovođenje ove zakonske odluke, usled zatezanja zagrebačke gradske opštine konačno je rešeno tek krajem 1929. godine. 

Tako je posle više od stotinu godina zaključeno poglavlje vezano za osnivanje škole pri zagrebačkoj crkvenoj opštini i savlađivanje materijalnih teškoća za njeno održanje. U toj dugoj borbi rešavano je i pitanje nastavnika, iako njihov izbor nije bio veliki, kao ni njihovo obrazovanje, koje nije bilo na visini obaveza.

Opština je mogla da računa uglavnom na monahe, mahom iz manastira Lepavine, a tek mnogo kasnije, od druge polovine XIX veka, javljaju se bolje školovani učitelji. Ovi prvi, zadovoljavali su se osnovnim elementima hrišćanskog učenja, pojanjem i poznavanjem Psaltira. I ta oskudna znanja bila su dovoljna da pravoslavni živalj odoli prozelitskim pritiscima katoličke crkve, a naročito propovedničkoj snazi njihovih učenih monaha, kao što su isusovci ili franjevci.

Bila je to neravnopravna borba, u koju se, kao što je to bilo, na primer, u slučaju manastira Marče, mešala i najviša državna vlast, koja je često ignorisala date carske privilegije. U toj bespoštednoj borbi za Srbe u Hrvatskoj i Slavoniji, od velikog značaja bilo je postojanje Vojne krajine, u čijem su okrilju Srbi morali tražiti zaštitu. Grčevito vezivanje za svoju tradiciju, veru i vekovne svetačke kultove, stvorilo je jedan posebni odbrambeni mehanizam, koji je srpska crkva brižno negovala. 

 SUTRA: POLITIČKO LICEMERJE EPOHE JOSIPA BROZA

Preporučujemo

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije

Pratite vesti prema vašim interesovanjima

Novosti Google News
Tagovi
pogledaj sve

Drugi pišu

Pročitajte više

Komentari (0)

Ostavi komentar

Najnovije iz rubrike

Politika
Tenis
Fudbal
Šok! Novak Đoković ne igra u Madridu

Šok! Novak Đoković ne igra u Madridu