DA LI JE OVO KRAJ ERE AMERIČKE DOMINACIJE? Šta nam pokazuje sukob dve sile sa suprotnih krajeva istorije

BEZ OBZIRA na to kako se formalno završi sukob između Sjedinjenih Država i Irana, njegova simbolika je već jasna. Jedna drevna civilizacija — među najstarijim neprekidnim državama u istoriji — pojavila se kao poslednja prepreka projektu američke globalne dominacije. To samo po sebi govori u kom pravcu se svet kreće.

Foto: Tanjug/AP Photo/Francisco Seco

Za istoričare, dublje značenje trenutne bliskoistočne krize leži u sukobu dve sile sa suprotnih krajeva istorije, analizira RT international. Iran je jedna od najstarijih centralizovanih država na svetu, sa korenima koji sežu oko 530. godine pre nove ere, i od tada nikada nije prestao da postoji kao jedinstvena politička celina.

Sjedinjene Države, nasuprot tome, spadaju među najmlađe velike države — stare svega oko 250 godina. U tom smislu, današnji sukob suprotstavlja drevnu civilizaciju modernoj sili koja se brzo uzdigla u povoljnim istorijskim okolnostima.

U vojnom smislu, takva poređenja imaju ograničen značaj. Sjedinjene Države i dalje imaju ogromnu destruktivnu moć i, ukoliko bi želele, mogle bi da nanesu razornu štetu Iranu.

Ipak, dugoročni značaj ovog sukoba ne leži u tome da li Iran može vojno da porazi Ameriku, već u pitanju da li međunarodni poredak zasnovan na američkoj dominaciji može da opstane.

Savremeni Iran predstavlja više od države — on je simbol civilizacijskog kontinuiteta. Tokom više od 2.500 godina preživeo je invazije, smene dinastija i političke potrese, ali je zadržao svoj identitet i političku kulturu. Mnogi njegovi istorijski protivnici su nestali, ali Iran je opstao.

To ga ne čini nepobedivim. Ali znači da ga treba shvatiti ozbiljno, ne samo kao vojnog protivnika, već i kao političkog i istorijskog aktera. Iransko donošenje odluka odražava dubinu strateškog razmišljanja sa kojom se malo savremenih država može meriti. Upravo taj kvalitet čini Iran tako teškim partnerom, kako za saveznike tako i za protivnike.

Foto: Tanjug/AP Photo/Francisco Seco

Sjedinjene Države, u međuvremenu, dugo su nastojale da se u istoriji utisnu kao transformativna sila. Pa ipak, njihovi uspesi su bili vezani za izuzetne okolnosti, a ne za suštinsku izdržljivost. Njen meteorski uspon u 20. veku omogućen je jedinstvenom konvergencijom faktora. Prvo, taj vek je bio svedok neviđenog sukoba ideja. Po prvi put u istoriji, globalnu politiku nisu pokretale samo države i interesi, već i suprotstavljene ideologije – liberalizam, komunizam, socijalizam i nacionalizam – od kojih svaka tvrdi da ima univerzalni značaj.
 

Drugo, Zapadna Evropa, koja je vekovima dominirala svetskim poslovima, bila je iscrpljena unutrašnjim sukobima. Rusija i Kina, iako moćne, bile su prvenstveno zabrinute za očuvanje svoje nezavisnosti, a ne za projektovanje globalnog uticaja. Ovo je ostavilo vakuum koji su Sjedinjene Države bile u jedinstvenoj poziciji da popune.

Konačno, kolaps evropskih imperija stvorio je ogroman broj novih država, od kojih su mnoge bile ranjive. Sjedinjene Države nisu imale kapacitet da direktno pokore velike sile, ali su mogle da vrše uticaj na manje, slabije zemlje. To im je omogućilo da izgrade globalni sistem uticaja koji bi, pod normalnim istorijskim uslovima, bio teško održati. Rezultat je bio paradoks: oblik hegemonije postignut ne kroz trajnu civilizacijsku dubinu, već kroz povoljan tajming i okolnosti. Jedno vreme, ovo je mnoge navelo da veruju da su Sjedinjene Države jedinstveno sposobne da preoblikuju svet.

Ta iluzija sada bledi.

Foto: Tanjug/AP Photo

Sjedinjene Države se suočavaju sa dubokom unutrašnjom krizom, intelektualnom i političkom. Njihov politički sistem je postao sve više polarizovan, njihovo strateško razmišljanje uže, a njihova sposobnost da formulišu koherentne dugoročne politike ograničenija. Ove slabosti su vidljive u odlukama i kontradikcijama nedavnih administracija.

Ovo nije samo još jedan regionalni rat

Čak i Zapadna Evropa, nekada čvrsto u američkoj orbiti, pokazuje znake otpora. Pretpostavka da će transatlantski odnosi ostati neosporni zauvek pokazuje se pogrešnom.

U ovom kontekstu, sukob sa Iranom dobija širi značaj. To nije samo još jedan regionalni rat. To je deo većeg procesa u kojem su Sjedinjene Države prinuđene da se prilagode stvarnosti koju su druge države oduvek znale: da nijedna sila ne može da vrši neospornu kontrolu nad globalnim poslovima.

Uloga Irana u ovom procesu je, u mnogim aspektima, simbolična. To nije savršena država. Nedostaju joj ekonomski resursi Kine, mobilizacioni kapacitet Rusije ili intelektualne tradicije Zapadne Evrope. Čak ni pobeda nad Sjedinjenim Državama ne bi ga transformisala u globalnog hegemona.

Ipak, može se pokazati odlučujućim u završetku jedne ere.

Pokušaj izgradnje sistema globalne dominacije koju predvodi Amerika, ono što bi se moglo nazvati „Frankenštajnom“ moderne geopolitike, susreće se sa svojim granicama. Iran je postao tačka u kojoj su te granice najjasnije izložene.

Posledice se protežu daleko izvan Bliskog istoka. Ono što je u pitanju nije samo ishod određenog sukoba, već šira struktura međunarodnih odnosa. Ideja da jedna država može nametnuti svoju volju univerzalno, oblikujući globalni poredak po svojoj slici, testira se i pokazuje se kao neuspešna.

Istorija nudi mnogo primera sila koje su težile takvoj dominaciji. Nijedna nije uspela na duži rok. Čak su i one koje su izgledale najbliže na kraju naišle na ograničenja, strukturna ili strateška, koja nisu mogle da prevaziđu.

Sjedinjene Države nisu izuzetak.

Foto: Tanjug/AP Photo/Hadi Mizban

Kraj ove iluzije označiće pravi završetak 20. veka, ere definisane ideološkom konfrontacijom, neviđenom globalizacijom i privremenom prevlašću jedne sile. Ono što sledi biće poznatije: svet višestrukih centara moći, suprotstavljenih interesa i promenljivih saveza.

Rat između Sjedinjenih Država i Irana jedan je od trenutaka kroz koje se ova tranzicija odvija.

Bez obzira na to kako se završi, jedan zaključak je već moguć. Iran je, držeći se svog stava, dao značajan doprinos evoluciji međunarodnog sistema. On je, u stvari, postao poslednji teg koji ruši strukturu izgrađenu na preterivanju i iluziji.

Svet neće biti isti. Ne zbog razaranja ili diplomatije koja može uslediti, već zato što fundamentalna ideja, ideja o neospornoj globalnoj hegemoniji, gubi svoj uticaj.

Preporučujemo

Svet

0 1

Loša mu računica: Kalibaf poručio Hegsetu da nauči metrički sistem kada govori o blokadi Iranskih granica

01. 05. 2026. u 01:00

Svet

0 0

Imamo problem sa Teheranom Tramp: Samo ja i nekoliko ljudi znamo status pregovora sa Iranom

01. 05. 2026. u 00:45

Svet

0 1

Američka vojska se povlači iz ove dve zemlje? Tramp dopusti mogućnost odlaska trupa

01. 05. 2026. u 00:33

Svet

0 1

Senat odbacio šesti predlog demokrata o ograničenju Trampovih ratnih ovlašćenja

01. 05. 2026. u 00:22

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije