SERVIJU NA BISTRICI BRANILA I KĆI KRALJEVIĆA MARKA: "Novosti" na ostacima grada Srbica, na granici grčkih pokrajina Makedonije i Tesalije

GRAD Srbica na reci Bistrici, početna i krajnja tačka, alfa i omega, srpskog uspona u srednjem veku na savremenim grčkim kartama obeležen je kao opštinsko mesto Servija. Car Konstantin Porfirogenit je u 10. veku zapisao da je ovo mesto još tri stoleća ranije nosilo ime po Srbima koji su tu živeli.

Foto :Boris Subašić

Tada je srpski narod u Srbici na granici Makedonije i Tesalije ušao u zvaničnu pisanu istoriju pravoslavnog Rimskog carstva. Na istom prostoru je, kako kaže ovdašnja tužna i prelepa narodna priča, herojskom smrću kćeri Kraljevića Marka tokom osmanskog osvajanja Servije, okončana priča o srpskom carstvu.

Pogled sa razrušene citadele, najvišeg nivoa utvrđenog srednjovekovnog srbičkog grada sazidanom na obronku planine Šapke, od 1926. nazvane Pijerija, veličanstven je. Na severu, nekoliko stotina metara niže, zelene se plodna polja i blista nestvarno marinsko-plavo veštačko jezero nastalo sedamdesetih godina 20. veka pregrađivanjem Bistrice, koja je 1926. preimenovana u Alijakmon.

Foto :Boris Subašić

Nemački lingvista i slavista Maks Fasmer u svom kapitalnom delu "Sloveni u Grčkoj" izvršio je detaljnu popisnu i etimološku analizu geografskih naziva - 2.142 slovenskog porekla, na teritoriji Grčke uoči donošenja slovenofobnog zakona 1926. koji ih je obrisao sa karata.

Na zapadu od zidina citadele, ispod dve preostale visoke kule, Devojačke i Dušanove, strmo se spušta kratka i duboka klisura. Prema jugu ona se širi i njome vodi zemljani put koji je u prošlosti bio glavna saobraćajnica između Makedonije i Tesalije.

Foto :Boris Subašić

Utvrđeni grad Srbica - Servija, i njegova srpska posada, romejski stratioti (krajišnci), još od vremena cara Justinijana ili Mavrikija bili su čuvari ovog strateški najvažnijeg prolaza ka Solunu, Tesaliji i Epiru.

Tvrđavu je srušio romejski vasilevs Vasilije Drugi nakon što je slomio slovensko Samuilovo carstvo, u strahu da je Sloveni ne iskoriste ponovo kao strateško uporište. Tvrdi grad je obnovio, 1345, tada još kralj Dušan kada je zauzeo Tesaliju.

Foto :Boris Subašić

Pet godina kasnije romejski car Jovan Kantakuzin došao je da povrati Serviju i ugledao je neverovatan odbrambeni kompleks sa zidinama debljine četiri metra. Jedina sila koja je u tom trenutku imala novac, ljudstvo i strateški interes da zaključa južni prolaz ka Tesaliji bila je Srpsko carstvo. Odmah posle osvajanja egejskog basena, Dušan je pokrenuo masovnu arhitektonsku rekonstrukciju i ostalih tvrđava na novim granicama carstva: Sosko, Petru, Drepan, kule oko Vodene i Bera, a Servija je bila njegova glavna odbrambena kapija prema ostatku Grčke. Bio je svestan da Vizantija samo čeka priliku da povrati jug uz pomoć turskih plaćenika i uložio je ogroman novac i resurse u najveći građevinski poduhvat tog vremena na Balkanu.

Upravo zato se ka Serviji kao ključnoj tački uputio car Jovan Kantakuzin sa ogromnom vojskom sastavljenom od Romeja i Turaka. Tvrđavu je branio cezar (ćesar) Preljub, Dušanov vitez i saborac iz bezbroj bitaka, koji je imenovan za guvernera Tesalije. Njegova posada koja se suprotstavila romejskoj armiji brojala je 500 srpskih vojnika.

O bici za Serviju je svedočanstvo u ratnom dnevniku ostavio sam car Jovan Kantakuzin. U ratnom dnevniku zapisano je:

"Servija nije mali grad, smešten je na granici Elimeje i Tesalije, na veoma strmom terenu, tako da iz daljine izgleda kao da bukvalno visi sa stene na kojoj leži. Opasana je trostrukim bedemom, zbog čega deluje kao tri grada podignuta jedan iznad drugog. Sa obe strane je zaštićena dubokim provalijama i klisurama, a prostor unutar zidina je gusto naseljen. Njeno stanovništvo je brojno i sačinjavaju ga plemići, kako građani tako i vojnici, od kojih je većina lokalnog porekla. Zbog strmog terena, kuće izdaleka deluju kao višespratnice. U prva dva kruga bedema žive građani i vojska, a u trećem - na samoj Akropoli - stoluje guverner. Ulaz u grad je sa svih strana izuzetno težak, a napad na njegove bedeme previše komplikovan. Zbog toga Prealimp (Preljub) nije imao nikakve potrebe da kopa rovove oko grada, niti da podiže dodatna utvrđenja, jer je sama priroda terena bila sasvim dovoljna za uspešnu odbranu... S obzirom na to da napad na bedeme nije bio moguć sa svih strana, jer su bile neprohodne i strme, car je naredio strelcima da snažnom paljbom oteraju branioce sa grudobrana, kako bi vojnici pod zaštitom štitova mogli da kopaju podzemne tunele (lagume) ispod samih bedema".

Foto :Boris Subašić

Dok su vizantijski strelci zasipali strelama srpske branioce, njihovi saborci su hteli da iznenade Srbe i vredno su kopali ispod gradskih zidina. Njihov tunel je izbio unutar jedne kuće u drugom krugu zidina, za koju su uhode javile da je prazna. Romejski vojnici nisu računali da domaćica neće moći da izdrži u skloništu za civile i da će doći da prekontroliše svoj dom, koji je verovatno kao i svaka žena brižljivo čuvala i ukrašavala. Baš kada su se opsađivači okupljali na kraju tunela da iskoče i iznenade branice, u kuću je ušla njena vlasnica i verovatno razjarena zbog nametljivaca koji su joj upropastili kuću podigla je strašnu galamu. Branioci predvođeni Preljubom su istrčali iz citadele i počela je krvava ulična bitka.

"Počela je da viče i poziva u pomoć, te su opsednuti (Srbi) uspeli da dojure i odbiju one koji su se nalazili u tunelu. Takođe, i ostatak opsadne vojske bio je primoran da prekine napad, jer je baš u samom jeku bitke počela strašna provala oblaka. Ona je potpuno onemogućila Vizantince da napadaju, jer su brzo počeli da tonu i da se dave u dubokom blatu. Shvativši tada da je zauzimanje tvrđave nemoguće, što zbog činjenice da je prirodna zaštićenost Servije zahtevala daleko veću vojnu silu koju on tada nije imao, što zbog toga što kiše i surova zima nisu dozvoljavale dalje vojne operacije, car se povukao", zabeleženo je u carskom ratnom dnevniku.

Ko poseti tvrđavu, videće da je car lagao da se opravda, jer je Servija izgrađena na steni i blata nigde nema. Takođe, iz njegovog dnevnika proizilazi da su Preljub i njegovi Srbi bili otporni na pljusak i zimu, pa su nastavili da se bore.

Foto :Boris Subašić

Posle smrti cara Dušana (1355) i ćesara Preljuba (1356) carstvo se brzo urušilo usled unutrašnjih sukoba velikaša. Iskoristivši metež, Dušanov polubrat, Simeon Siniša koji je upravljao Epirom proglasio se 1356. godine u gradu Kosturu (Kastoriji) za cara Srba i Romeja, direktno osporavajući presto Dušanovom sinu Urošu. Ambicije mu je kao mačem presekao moćni srpski vojvoda Radoslav Hlapen koji je kao Dušanov vojskovođa već čvrsto držao Voden (Edesu) i Veriju, a Simeonovo napredovanje je zaustavio zauzimanjem Servije. Dušanov polubrat se povukao u Trikalu odakle je vladao Tesalijom i Epirom, a na prestolu ga je nasledio najstariji sin, Jovan Uroš, poslednji Nemanjić koji je zvanično nosio titulu cara Srba i Grka. On je oko 1373. dobrovoljno abdicirao, zamonašio se i otišao ina nepristupačne stene Meteora.

Po lokalnoj legendi poslednji branilac i zapovednik Servije bile je jedna Srpkinja.

To izuzetno vredno lokalno narodno predanje pod naslovom "Zauzimanje Servije" je zabeležio etnograf Nikolaos Politis: "Serviju je od Turaka uspešno branio 'hrišćanski kralj Marko Kralic' (Kraljević Marko), a kada je on umro, građani su, iz straha da Turci to ne saznaju, čuvali smrt Kraljevića Marka u strogoj tajni pune četiri godine. Na njegov tron je sela njegova ćerka, kneginja-borac, koja je oblačila oklop i predvodila vojsku protiv Turaka baš kao njen stari otac. Turci su već bili očajni i hteli da prekinu opsadu koja je trajala godinama, kada se pred sultanom pojavio jedan izdajnik, poturčeni Grk, i ponudio da osvoji grad u zamenu za Markovu ćerku. On je skinuo tursku odeću, obukao odoru hrišćanskog monaha (kaluđera) i došao na kapiju tvrđave tražeći ulje za crkve, ali Markova ćerka je prozrela prevaru i proterala ga. Lažni monah je sačekao najveći hrišćanski praznik - Vaskrs. Tokom noći, naredio je turskim vojnicima da vežu upaljene sveće (vatre) na rogove stotinama koza i puste ih ka kapijama tvrđave. Hrišćanski stražari u mraku nisu videli životinje, već su zbog upaljenih sveća pomislili da je reč o hrišćanskoj procesiji vernika koji dolaze na uskršnju liturgiju i otvorili su kapije grada. Turci su tako upali i osvojili Serviju. Kada je Markova ćerka videla da će grad pasti i da lažni monah dolazi da je zarobi, skočila je sa najviše stene Akropolj držeći u ustima samo svoj carski prsten. Narodno predanje kaže da je iz njenog tela poteklo mnogo mleka od kojeg je nikla lekovita trava "galohorto" (mlečna trava), i da i danas lokalne žene koje žele da imaju mleko za decu dolaze na to mesto, vežu ruke na leđima i pasu tu travu".

Foto :Boris Subašić

Kada je sultan Bajazit osvojio Serviju 1391. i nazvao je Serfidže (turski izgovor imena Srbica), ona je zadržala ekonomski, ali ne i vojni značaj. Postala je sedište oblasti - kaze, a tvrđava u dubini nove imperije je služila kao majdan građevinskog kamena. Samo su kule poslednje odbrane Preljuba i kćeri Kraljevića Marka odolele razaranju.

Mislio sam da taj Porfirogenitov i Dušanov srpski grad uopšte i ne postoje u stvarnom svetu, dok ga nisam otkrio na geografskim kartama iz 18, 19. i početka 20. veka kao Serviju, Srbicu, ili na turskom Serfidže, kraj reke Bistrice, ponekad napisanom i kao Vistrica. Svi ostali slovenski toponimi i hidronimi, kao i imena i prezimena stanovništva izmenjeni su za vreme etnocida tokom fašističke diktature generala Metaksasa između dva svetska rata. Srpski zaborav na Serviju bio je još efikasniji, ona ne postoji u kolektivnom sećanju.

Foto :Boris Subašić

METAKSAS I FANARIOTI

METAKSASOV etnocid bio je nastavak ranije politike nasilne helenizacije koju su još u Osmanskom carstvu sprovodili fanarioti. O tome svedoči knjiga Spiridona Gopčevića "Stara Srbija i Makedonija" iz 1890. godine:

"Servija - grčko ime za varoš osnovanu od Srba 636. godine pod imenom Srbica, koju Turci zovu Selfidže ili Servidže - leži prilično visoko u planini. Od nekih 3.500 stanovnika danas su u pretežnijoj većini Muhamedovci (mahom Turci, ali i mnogi turski Srbi i Grci), ostali su Grci i Cincari. Nadao sam se da ću u Srbici naći starih Srba, ali se prevarih. Za vreme našeg kratkog boravljenja tamo, ne ugledah ma baš ni jednog čistog Srbina, iako smo slušali da se nađe još poneki. Po svoj prilici i ovo se odnosi na pogrčene Srbe, koji možda još nisu sasvim zaboravili svoj maternji jezik... Naš ugostitelj pripovedaše nam da među selima koja pripadaju Kaza-Serfidžu ima njih devet u kojima još žive Srbi... Kastanica, Kriniki, Skuljari, Vitivjani, Vosova, Kokova, Mokro, Labanica, Rahovo, Ličesko i Glingova; Duklišta, Sadovo, Diliništa i. t. d. biće da već pripadaju k Elasonu".

Preporučujemo

Reportaže

0 1

BOGATSTVO JE DAVATI, A NE PRISVAJATI: Manastir Svetih vračeva Kozme i Damjana u Zočištu obeležio slavu (FOTO)

14. 07. 2026. u 22:54

Reportaže

0 0

SVAKOG DANA STRAHUJU OD NOVOG POŽARA: Strah porodice Grujić iz Vršca, kojoj je vatra prošle godine uništila ergelu

14. 07. 2026. u 11:27

Reportaže

0 2

FRULA SE BIRA PREMA ČOVEKU: Milan Krsmanović iz Čukojevca kod Kraljeva čuva tradiciju izrade drevnog instrumenta

14. 07. 2026. u 07:00

Reportaže

0 2

PLESALI MEKSIKO,KOSTARIKA, PERU, ŠPANIJA I SRBIJA: Međnarodni festival foklora "Šajka" u Kisaču

13. 07. 2026. u 19:40

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije