SRPSKI TRGOVCI OSVAJAJU ZAGREB: Najznačajniju ulogu među Srbima trgovcima u javnom životu Hrvatske imao je Anastas Popović

KAO trgovci i zanatlije, u Zagrebu se istovremeno javljaju i Srbi i Grci. Bila je to posebna vrsta istočnjačkih trgovaca, okretnih, vrednih, štedljivih, koji su se brzo priljubili uz već postojeći sloj Zagrepčana, savlađujući pritom sve moguće otpore starosedelaca. Nikakva nastojanja starih cehova u Zagrebu nisu bila u stanju da ih zadrže.

Foto: Iz knjige "Srbi u Zagrebu"

Bili su to iskusni trgovci i zanatlije, formirani prema običajima i navikama istočnjačkih tržišta, koja su bila otvorenija nego ona u Zapadnoj Evropi. O tome svedoče mnogi prekaljeni levantinski trgovci, koji su trgovali čak u Veneciji i Đenovi. Tek je car Karlo VI, proglašenjem Trsta za slobodnu luku 1716. i otvaranjem slobodne plovidbe na Jadranu, uspeo da pridobije te levantinske trgovce za svoju državu.

U Beču je radi uspešnije trgovine istoka i zapada osnovana Istočna kompanija. U rasprostiranju balkanskih trgovaca, Zagreb je predstavljao središte koje je dugo zadržalo svoju srednjovekovnu, konzervativnu, cehovsku organizaciju. Tek su reforme cara Josifa II uspele da otvore kapije tog ušančenog konzervativizma. Za razvoj trgovine i zanatstva Zagreba treba proučiti i ulogu srpsko-grčko-cincarske kao i jevrejske zajednice, koja se takođe afirmisala tokom pretvaranja Zagreba u političko i duhovno središte Hrvatske. Uništenje pravoslavnog i jevrejskog kulturnog sloja, genocidom 1941. godine u NDH, temeljno je izmenilo socijalnu strukturu Zagreba. Novi priliv Hrvata iz Hercegovine, Dalmacije i Like izmenio je lik grada, zauvek je nestao njegov stari, multietnički šarm.

PATENTOM cara i kralja Franje Josifa od 7. avgusta 1850. godine, Zagreb je dobio novi Opštinski red od 132 paragrafa. Njime je bilo propisano da se do sada odeljene varoši, sa različitom jurisdikcijom, združuju u jedan kraljevski grad Zagreb, na čijem će čelu stajati gradski načelnik, koga biraju gradski zastupnici na tri godine. Izabranog načelnika potvrđuje kruna, a ovaj pred gradskim odbornicima polaže zakletvu u ruke bana. Stari cehovi, sa dugom tradicijom i poreklom iz XIV veka, kada su prve bratovštine osnivane po etničkoj ili strukovnoj pripadnosti, ukinuti su 1872. godine.

U to vreme, na području Zagreba evidentirano ih je dvadeset osam. Nema podataka da su se i Srbi i Grko-Cincari udružili u neke svoje posebne cehove. Takvo stanje u Zagrebu nije bilo izuzetak, srpske i grčko-cincarske zanatlije raširile su se po svim većim gradovima Austrije, uvećavajući taj tako nedostajući, treći stalež u tadašnjem društvu. Tako su na raznim stranama Dvojne monarhije stvarane mikrourbane celine, koje su tim gradovima davale skoro uniformni karakter. 

POČETAK naseljavanja i delovanja trgovaca srpske i grčko-cincarske pravoslavne veroispovesti u Zagrebu, u kaptolskom delu grada i u Gornjem gradu, Griču, nije zabeležen. Oni su mogli da se nastane samo u trećem delu Zagreba, tzv. Harmici. U tom „predgradiju” stanovao je i Dositej Obradović, od jeseni 1760. do marta 1761. godine. U gornjogradskom podgrađu Srbi se postepeno šire u Dugoj ulici. Godine 1806. građani Griča se tuže na „grčke trgovce” (graeci questores), jer oni kvare posao.

Reč je o menjačima novca, tzv. sarafima, koji su na teritoriju Austrije stizali iz Turske sa gotovim kapitalom i brzo ulazili u građanske krugove, zajedno sa onima koji su se uključili u trgovinu sa Istokom. U spisku domova „pravoslavnogo greko-neunijatskogo vjeroispovjedanija, obščestva zagrebačkog koji sadrži 59 brojeva, ističe se da ih je najviše trgovaca, 1 doktor, 10 obrtnika i raznih udovica”. U sačuvanoj arhivi od 1831. godine pominju se trgovci Anastas Popović i Jovan Malin kao crkveni tutori. Godine 1837. pominje se kao crkveni tutor trgovac Jovan Štova. Uz Anastasa Popovića, tutori su od 1838. do 1840. godine Simeon Radulović i Arso Savić, a u godinama 1841-1844. tu dužnost vrše Petar Arešić i Vasilije Mraović. Trgovac Đura Popović jedan je od osnivača prvog Glazbenog društva u Zagrebu.

Najznačajniju ulogu među Srbima trgovcima u javnom životu Hrvatske imao je Anastas Popović. Veliki odjek imao je njegov govor, izgovoren narodnim jezikom na skupštini akcionara prve hrvatske štedionice, 14. februara 1848, u kojem je „ne samo veštinu u vođenju poslova nego i priređeno sebi znanje narodnoga jezika pokazao”. Njemu je pripala čast da je u nju uveo narodni govor kao poslovni, ukidajući tako nemački, koji je do tada bio službeni jezik.

ZNAČAJNU ulogu imao je i Hristofor Stanković, trgovac i kućevlasnik. Svoj ugled potvrdio je svojim poklonom gradu, sagradio je prvu stalnu pozorišnu zgradu u Gornjem gradu, kao i učešćem u radu pozorišta u Zagrebu. U Harmici je posedovao veliku kuću, u koju je preselio i svoju trgovinu. Ugled koji je uživao doneo mu je priznanje crkvene opštine, koja ga je izabrala za svog predsednika. Ovu dužnost vršio je od 1847. do 1850. godine.

Svojom rukom je pisao skupštinske zapisnike u koje je unosio i svoje govore.

Kako se on zbog starosti zahvalio na izboru, na njegovo mesto izabran je trgovac Petar Arešić, a za potpredsednika Naum Malin. 

SUTRA: SRPSKI TRGOVCI URBANIZUJU ZAGREB 

Preporučujemo

Feljton

0 0

SPECIFIČAN IZRAZ SRPSKIH MAJSTORA: Neukrotiva mašta Dušana Džamonje iznedrila je brojne veličanstvene skulpture i spomenike

07. 04. 2026. u 23:58

Feljton

0 0

BUĐENjE ISTORIJSKOG SLIKARSTVA KOD SRBA: Nedopustivo je prećutkivanje da je Nikola Mašić Srbin i da pripada razvoju srpske umetnosti

05. 04. 2026. u 18:36

Feljton

0 1

MUZIČKU KLIMU STVARAJU SRPSKI VELIKANI: Petar Konjović je posle Velikog rata bio direktor Opere i intendant Hrvatskog narodnog kazališta

03. 04. 2026. u 22:15

Feljton

0 1

MORALI DA KORISTE HRVATSKE ŠTAMPARIJE: Pokretanje književnog lista Srpski zabavnik uticalo je na razvoj štamparstva kod Srba u Zagrebu

30. 03. 2026. u 19:00

Pratite nas i putem iOS i android aplikacije